A. Genel Değerlendirme

2010 yılı Avrupasının eğitim sistemi ve eğitim kalitesi ile dünya lideri olmayı hedeflemesi Avrupa genelinde eğitim sisteminin kökten reformunu gerektirmektedir. Bu hedef, ekonominin köklü dönüşümünün yanı sıra her ülkedeki ulusal durum ve kültürle uyumlu olmak koşuluyla, sosyal refah ve eğitim sistemlerinin de modernleştirilmesi, Avrupa genelinde ortak hedeflere yönelik işbirliği yapılması ve deneyimlerin paylaşılması yoluyla gerçekleştirilecektir.

Bu hedefler doğrultusunda Avrupa ülkeleri, 21. yüzyılın bilgi çağı olacağı görüşünü esas alarak Bilgi Avrupası’nı oluşturmak amacıyla eğitim alanında uygulanacak bir dizi kararlar almıştır. Bu kararlar ile gücünü bilgiden ve bilimden alacak olan Bilgi Avrupa’sı ülkelerinin; hem birbirleri ile uyumlu, birbirlerini tamamlayıcı, hem de kendilerini diğer rakiplerinden üstün kılacak bir yüksek öğretim sistemi oluşturmaları amaçlanmıştır. Bu çerçevede temel ilkeler şu şekilde özetlenebilir:

• Eğitimde farklılıklar korunarak ortak hedeflerin benimsenmesi
• Açıklık
• Karşılıklı güven ve tanıma
• Birbirinin deneyimlerinden yararlanma.

Öncelikli Hedef Alanlar

1999 Bologna Bildirisi ile deklare edilen yüksek öğretimde ulaşılması istenilen 6 hedefe; 2001 yılındaki Prag Bildirisi ile 3 hedef alanı, 2003 yılındaki Berlin Bildirisi’nde 1 hedef alanı daha eklenmiştir:

 Kolay anlaşılabilir ve karşılaştırılabilir bir derece sisteminin benimsenmesi,
 Lisans, yüksek lisans ve doktora olmak üzere üç aşamaya dayanan bir yükseköğretim sisteminin benimsenmesi,
 Ortak bir kredi sisteminin benimsenmesi,
 Öğrenci/Öğretim üyesi hareketliliğinin/değişiminin teşvik edilmesi,
 Kalite güvencesinde Avrupa işbirliğinin özendirilmesi,
 Yükseköğretimde Avrupa boyutunun desteklenmesi,
 Yaşam boyu öğrenmeye önem verilmesi
 Yüksek Öğrenim Kurumları (EUA - Avrupa Üniversiteler Birliği) ve Öğrencilerin (ESİB) sürece etkin katılması
 Avrupa Yüksek Öğretim Alanının çekiciliğinin artırılması,
 Avrupa Yüksek Öğretim Alanının (EHEA) yanı sıra Avrupa Araştırma Alanının (ERA) da oluşturulması ve EHEA ile ERA arasında sinerji yaratılması.

İşleyiş

“Bologna Süreci” adı verilen bu süreç, yeni bir sistemin uyarlaması değil, var olan sistemlerin ortak bir paydada buluşturulmasından ibaret olan bir “yenilenme” hareketidir. Bu süreçte; kurumlar arası hareketlilik, müfredatların geliştirilmesi, derecelerin tanınması, stratejik planlama ve tanınmayı sağlamak için ortak öğretim süreleri oluşturulması gibi bir dizi 'yenilik' önerilmektedir. Bu yenilikler, var olan sistem veya sistemlerin köklü dönüştürülmesi ile değil, karşılıklı öğrenme içinde gözden geçirilmesi ve birbirine yaklaştırılması ile hayata geçirilmektedir.

19 Haziran 1999'da resmen başlayan Bologna Süreci’ni uygulamak üzere bir Bologna İzleme Grubu (Bologna Follow-up Group-BFUG) oluşturulmuştur. Sürece dâhil olan ülkelerin Eğitim Bakanlarından oluşan bu grup, 1999 yılından beri her iki yılda bir toplanmakta ve Avrupa yüksek öğretiminin geleceğini planlanmaktadır.

2005 yılı itibariyle 45 ülke bu süreçte yer almakta ve ortak eğitim hedefini desteklemektedir. Bu ülkeler sürece katılım yıllarıyla birlikte şöyledir;

• 1999: Avusturya, Belçika, Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Estonya, Finlandiya, Fransa, Almanya, Yunanistan, Macaristan, İzlanda, İrlanda, İtalya, Letonya, Litvanya, Lüksemburg, Malta, Hollanda, Norveç, Polonya, Portekiz, Romanya, Slovak Cumhuriyeti, Slovenya, İspanya, İsveç, İsviçre, İngiltere
• 2001: Hırvatistan, Güney Kıbrıs, Lihteştayn, Türkiye
• 2003: Arnavutluk, Andora, Bosna Hersek, Vatikan, Rusya, Sırbistan ve Karadağ, Makedonya
• 2005: Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan, Moldova ve Ukrayna.

Bologna İzleme Grubu üyesi 45 ülkenin yanı sıra, bazı uluslararası kurumlar da sürece katılmaktadır. Bunlar;

• Avrupa Komisyonu
• Avrupa Konseyi - danışman üye
• Avrupa Üniversiteler Birliği- danışman üye
• EURASHE-danışman üye
• ESIB-Avrupa Öğrencileri Ulusal Birlikleri - danışman üye
• UNESCO-CEPES-danışman üye
• ENQA-danışman üye
• Education International Pan-European Structure-danışman üye
• UNICEF-danışman üye

Bologna Süreci ve Hareketlilik

Yüksek öğrenimde Avrupa çapında hareketlilik uygulamaları pilot projeler ile 1987’de başlamıştır. 1995 yılından itibaren öğrenci/öğretim üyesi değişim programları şeklindeki hareketlilik Sokrates-Erasmus Programı ile yapısal bir çerçevede ve giderek artan bir boyutta devam etmiştir. Sokrates Programı kapsamında en yüksek bütçe Erasmus Programı’na; Erasmus içinde de en büyük pay öğrenci ve öğretim üyesi hareketliliğine ayrılmıştır. Lizbon Stratejisi (1997) Avrupa genelinde akademik hareketliliğin desteklenmesini öncelikli amaçları arasında saymıştır. Bologna Bildirisi’nde de (1999) Avrupa genelinde öğrenci ve öğretim üyesi hareketliliğinin arttırılması hedefi korunmuştur. Berlin Konferansı’nda (2003) hareketliliğin Avrupa Yüksek Öğrenim Alanı’nın oluşturulmasının temel özelliklerinden biri olduğunu ve tek Avrupa’nın oluşumunda akademik, kültürel, politik, sosyal ve ekonomik açılardan önemi vurgulanmıştır. Aynı zamanda Bakanlar hareketlilik önündeki engellerin en kısa sürede kaldırılmasının (özellikle ulusal burs/destek programlarının buna uygun şekilde yeniden düzenlenmesi) ulusal programlarına dahil edileceği taahhüdünde bulunmuşlardır. Hareketlilik kısaca “Yeni Avrupa”ya doğru değişimin motoru, Bologna Süreci’nin temeli, yüksek öğrenimde Avrupa boyutunun anahtarı, Avrupa yüksek öğrenim alanının cazibesinin arttırılmasının itici gücüdür. Bu itibarla geniş çaplı bir hareketlilik sağlanmadıkça Bologna’nın ulusal bir kapsamla sınırlı kalacağı ifade edilmektedir.

1.  Erasmus Programı (1987)

Erasmus programı, Avrupalı yükseköğretim kurumlarının birbirleri ile işbirliği yapmalarını teşvik etmeye yönelik bir Avrupa Birliği Programıdır. Yükseköğretim kurumlarının birbirleri ile ortak projeler üretip hayata geçirmeleri; kısa süreli öğrenci ve personel değişimi yapabilmeleri için karşılıksız mali destek sağlamaktadır.

Bunun yanı sıra, yükseköğretim sistemini iş dünyasının gereksinimlerine uygun olarak geliştirmek ve üniversite mezunlarının iş dünyasında istihdam edilebilirliğini arttırmak amacıyla yükseköğretim kurumları ile çalışma çevreleri arasındaki ilişkilerin ve işbirliğinin arttırılmasını da teşvik etmektedir.

Avrupa Komisyonu 2004 yılında aldığı kararla, ülke merkezli faaliyet gösteren Erasmus programı vasıtasıyla, ülkelerin yükseköğretim kurumlarının Bologna Süreci çerçevesinde doğrudan işbirliği içinde çalışmasını öngörerek ulusal ajanslara bu süreçte sorumluluk yüklemiştir. Bologna sürecine imza atmış olan Sokrates programı ülkelerinde, Ulusal Bologna Rehberleri Takımı oluşturulması ve ulusal ajanslar tarafından faaliyet planı niteliğinde projelerin hazırlanması istenmiştir. Komisyon, projelerin gerçekleştirilebilmesi için ülkelerin Erasmus bütçelerine kaynak aktarmaktadır.

Bologna ‘Magna Charta Universitatum' (1988)

‘Magna Charta Universitatum’, 388 Avrupa üniversite rektörü tarafından onaylanmış ve 2 sayfadan oluşan “Üniversiteler Anayasası” niteliğinde bir metindir. Metinde dile getirilen görüşler; geleceği, kültürel, bilimsel ve teknolojik gelişmelerin belirleyeceği; topluma hizmetin üniversitelerin bir fonksiyonu olduğu, çevreye duyarlı kuşaklar yetiştirilmesinin hedeflenmesi gerektiği şeklinde özetlenebilir. Metin özerklik, öğretim ve araştırma birlikteliği, öğretim ve araştırmada özerklik ve insancıl anlayış prensiplerine dayanmaktadır.

2.  Sokrates Programı I (1995-1999)

Sokrates Programı, Avrupa ülkeleri arasında eğitim alanında bağlayıcı halka olması için 1995 yılında Avrupa Komisyonu tarafından kurulan topluluk eylem programıdır. Bu Program, toplumdaki herkesin eğitimini ve anaokuldan üniversiteye kadar bütün eğitim düzeylerini kapsamaktadır. Buna örgün olmayan yetişkin eğitimi de dâhildir.

•  Sokrates Programı I

-Eğitim ve fırsat eşitliğinin ilerletilmesi konularındaki Avrupa boyutunun güçlendirilmesi
-Yabancı dillerin öğretilmesinin geliştirilmesi
-İşbirliği ve hareketliliğin ilerletilmesi ve aynı zamanda farklılıktan doğan engellerin kaldırılması
-Yenilikçi eğitimin geliştirilmesi ve ortak ilgili alanı teşkil eden konuların derinleştirilmesiyle, kaliteli bir eğitim sunulmasını hedeflemektedir.

Ancak Programın başlıca amacı, Avrupa Bilincinin geliştirilmesi ve zamanın ihtiyaçlarına yanıt verilmesidir. Bugün sürekli değişen bir dünyada, eğitim, okulda veya üniversitede sona eren bir süreç değildir. Tam aksine eğitim giderek yaşam boyu öğrenim sürecine dönüşmektedir.

Bu programa 31 ülkenin katılım hakkı vardır: Avrupa Birliği üyesi 15 devlet, Avrupa Ekonomik Alanı üyesi 3 devlet, aralarında Kıbrıs’ın da yer aldığı 10 yeni üye devlet ve 3 üye adayı devlet. Sokrates Eğitim Programı Avrupa’da 31 ülkede ve yaklaşık 1800 üniversitede 2004 yılı itibariyle uygulanmaktadır.

Sokrates Programının uygulanması, Avrupa Birliği’ne bağlı Avrupa Komisyonu’nun sorumluluğundadır. Programa katılan ülkelerin milli makamları, Ulusal Ajansları belirlemektedir. Söz konusu Ulusal Ajansların temel rolü, Programın yönetimi ve uygulanması ve Sokrates Programına dahil olan sekiz eylem alanının (alt programın) geliştirilmesidir.

• Sokrates II-alt programlar

1-ERASMUS (Yüksek öğretim)
2-COMENIUS (Örgün eğitim-okul eğitimi)
3-GRUNDTVIG (Yetişkin-hayat boyu eğitim)
4-LINGUA (Yabancı dil eğitimi)
5-MINERVA (Açık-uzaktan eğitim)
6-GÖZLEMLER VE YENİLİKLER
7-ORTAK EYLEMLER
8-DESTEK FAALİYETLER

•  Sorbonne Bildirisi (25 Mayıs 1999)

Avrupa Birliği ülkelerinde uygulanan yükseköğretim sistemleri için öngörülen yapısal değişikliğin niteliği ile kapsamının belirlenmesi amacıyla atılan ilk adim olan Sorbon Deklarasyonu, Alman, Fransız, İngiliz ve İtalyan Eğitim Bakanları tarafından 25 Mayıs 1998 tarihinde imzalanmıştır.

Deklarasyonda Avrupa’nın bilgi toplumuna dönüşümü amacı, ekonominin dışında entelektüel, kültürel, sosyal ve teknik ortaklıkların kurulmasında üniversitelerin bir araç olması gerekliliği, hareketliliğin desteklenmesi, yüksek öğretimde iki kademeli sisteme geçiş, özgünlük ve esneklik aracı olarak ECTS'in kullanımı açıklıkla ifade edildi.

3. 1999 Bologna Toplantısı ve Bologna Süreci

•  Bologna Deklarasyonu, 19 Haziran 1999

29 Avrupa ülkesinin yüksek öğretimden sorumlu bakanları tarafından imzalanmıştır. 2010'a kadar Avrupa yüksek öğretim sisteminin uluslararası alanda rekabet edebilir bir düzeye yükseltilmesi için önemli ortak hedeflerde anlaşılmıştır.

2010'da Avrupa Yüksek Öğrenim Alanı’nın oluşturulması/bu süreçte iki yılda bir gelişmelerin ülkeler seviyesinde ve Avrupa genelinde izlenmesi (Trends Raporlarıyla) hedeflenmiştir.
• Konu kapsamları (Aktivite Alanları)

• Kolay anlaşılır ve karsılaştırılabilir dereceler (Diploma Eki)
• Temel olarak üç seviye yüksek öğrenim: lisans, lisansüstü, doktora
• Ortak Kredi sistemi (ECTS)
• Öğrenci/Öğretim üyesi hareketliliği
• Kalite güvencesi konusunda işbirliği
• Yüksek öğrenimde Avrupa boyutu

Üniversitelerden bu sürece olumlu yaklaşılması ve etkin katkıda bulunulması beklenmektedir.

4.  Lizbon Deklarasyonu, 17–18 Mart 2000

AB'nin, 2000 yılında yapılan LİZBON özel toplantısında alınan stratejik karar: ‘AB; sürdürülebilir ekonomik büyüme becerisi ile vatandaşlarına daha iyi iş/yasam ve sosyal bütünlük sağlayarak dünya genelinde rekabetçi ve bilgiye dayalı bir ekonomiye sahip olmalıdır’ idi. Bu hedefe ulaşmada Bologna sürecinin önemi ve gerekliliği bir kez daha iyi anlaşılmıştır.  Lizbon Deklarasyonu AB’nin oldukça önem verdiği bir süreci başlatmıştır. Bu süreç Lizbon Stratejisi olarak somutlanmıştır.

5. Prag Toplantısı, 19 Mayıs 2001

19 Mayıs 2001 tarihinde Prag'da düzenlenen konferansta, yüksek öğretimde ulaşılması istenen hedef sayısı yükseltilmiş ve 2010'a kadar Avrupa Yüksek Öğretim Alanı'nı kurmak için taahhütler yenilenmiştir. Bologna İzleme Grubu oluşturulmuştur. Ayrıca sosyal boyuta vurgu yapılmıştır. Bunun yanı sıra 3 yeni konu gündeme getirilmiştir:
 
– Yaşam boyu öğrenim
– Yüksek öğrenim kurumlarının öğrencilerle işbirliği
– Avrupa yüksek öğreniminin daha cazip hale getirilmesi

6. Graz Toplantısı, 4 Temmuz 2003

Kongrede değinilen konular;
• Üniversitelerin toplumsal sorumluluğu vurgulanmalı (Üniversiteler içyapılarında kalite kültürünü geliştirmek ve uluslararası düzeye taşımak sorumluluğundadır)
• Üniversiteler reformların merkezinde olmalı
• Araştırma ve Eğitim aktiviteleri üniversitelerin vazgeçilmez/birbirine tercih edilemez fonksiyonları olarak görülmeli,
• Kurumsal yapıların güçlendirilmesi suretiyle akademik kalite arttırılmalı,
• Bologna süreci ileri doğru zorlanmalı
• Öğrenci odaklı ve esnek öğrenme imkânları (yasam boyu öğrenim) sağlayan bir sistem uygulanmalı
• Yüksek öğrenimde hareketlilik ve sosyal boyut arttırılmalı
• Kalite güvencesi için Avrupa genelinde bir Çerçeve Politikası oluşturulmalı

7. Berlin Toplantısı, 19 Eylül 2003

33 ülkenin Eğitim Bakanının katilimi ile gerçekleşen konferansta Bologna Süreci'nin sosyal boyutunun önemini vurgulanmıştır. Öne çıkan başlıklar aşağıdaki gibidir:

• Kalite güvencesi çatısı 2005' e kadar oluşturulmalı,
• Mezuniyet dereceleri için ortak bir yapı oluşturulmalı, 3 kademeli akademik derecelendirme getirilmeli,
• EHEA+ERA= üretilen bilginin topluma katkısının sağlanması,
• Yüksek öğretimde Avrupa Boyutu öne çıkarılmalı,
• Karar alma mekanizmalarına öğrenci katilimi sağlanmalı,
• Avrupa Yüksek Öğrenim Alanı cazip hale getirilmeli,
• Yasam boyu eğitim olanakları desteklenmeli,
• EUA (Avrupa Üniversiteler Birliği), EURASHE (European Association of Institutions in HE ) ESIB'in çalışmaları dikkate alınmalı,
• Hareketlilik desteklenmelidir.

Bakanlar, kendi ülkelerindeki yüksek öğretim ve araştırma sistemleri arasında daha sıkı ağları korumak için tüm çabanın gösterilmesi gerektiği hususunda görüş birliğine varmışlardır. Oluşan Avrupa Yüksek öğretim Alanı, Avrupa Araştırma Alanıyla işbirliğinden faydalanacak ve böylece Avrupa Bilgisi temelini güçlendirecektir. Amaç, değişik geleneklerin mirasına dayanan Avrupa'nın kültürel zenginliği ve dil çeşitliliğini korumak ve Avrupa Yüksek öğretim Kurumları arasındaki geliştirilmiş işbirliği yoluyla sosyal, ekonomik ve yeniliklere açık potansiyelini artırmaktır.

8.  Bergen Toplantısı, 19–20 Mayıs 2005

45 ülkenin yüksek öğretimden sorumlu bakanlarını katılımıyla gerçekleştirilen toplantıda değinilen konular şunlardır;
• Kalite güvencesi için ENQA standart ve kılavuzlarının uygulanması
• Avrupa Yüksek Öğretim Alanı (2010) gözetilerek, Ulusal Nitelikler Çerçevelerinin geliştirilmesi
• Ortak derecelerin doktora dâhil olmak üzere teşviki ve tanınması
• Esnek öğrenme için fırsatlar yaratılması

9. Londra Toplantısı, Mayıs 2007

Mayıs 2007’de Londra’da gerçekleştirilen Bologna Süreci Bakanlar Konferansı sonunda yayımlanan Londra Bildirgesi çerçevesinde 2007-2009 dönemi Bologna Süreci çalışma ve koordinasyon grupları tespit edilmiştir (yeterlikler çerçevesi, tanınma, hayat boyu öğrenim, kalite güvencesi, sosyal boyut, third cycle, durum değerlendirme…).

B. Bologna Sürecinde Türkiye

Türkiye Bologna Süreci’ne 19 Mayıs 2001 tarihinde yapılan Prag Toplantısı’nda katılmıştır. AB' ye aday ülke durumuna gelen Türkiye'nin yüksek öğretimle ilgili olarak ileriye yönelik planlarında, AB ülkelerinin yüksek öğretimdeki eğilimlerini göz önüne alması ve bu alandaki gelişmeleri yakından izlemesi gerekmektedir. Bu amaç doğrultusunda Bologna sürecindeki hedeflerin ülke içindeki paydaşlara tanıtımı ve yaygınlaştırılması için çalışılmaktadır.

1. Bugüne kadar yapılanlar

• Türkiye, Avrupa Konseyi’ne önerilerde bulunmak amacıyla Bologna Süreci’ne üye sekiz ülkenin temsilcilerinden oluşan “Bologna Yeterlilikler Çerçeveleri Koordinasyon Grubu”na üye olarak seçilmiştir.
• Ayrıca, Türkiye, bir önceki dönemde (2005-2007) üyesi bulunduğu “Bologna Süreci Durum Değerlendirmesi Çalışma Grubu”na 2007-2009 dönemi için tekrar seçilmiş bulunmaktadır.
• Bologna Süreci’ndeki resmi temsilci (Bologna Follow up Grup üyesi) YÖK Başkan Yardımcısıdır.
• DPT bünyesinde 2002 yılında kurulan Ulusal Ajans vasıtasıyla AB eğitim programları ve ayrıca Bologna Süreci'nin ülke içinde tanıtımı için finansal destek sağlanmaktadır.
• AB Komisyonu desteği ile Bologna rehberi ulusal takımı oluşturulmuştur. Bu takımda çalışmak üzere her yıl Bologna rehberleri seçilmektedir.  Bu rehberlerin konu alanları şöyledir:   
o Tanınma, AKTS/DE, EUROPASS,
o 3 Kademeli Akademik Derecelendirme, Müfredat Yenileme, Ayarlama Süreçleri,
o Kalite Güvencesi ve Akreditasyon,

o Rehberlerin yaptıkları çalışmalar;
o Ulusal ve Bölgesel Bologna Tanıtım Konferansları düzenlenmektedir.
o Bologna Web sitesi oluşturulmuştur.
o Bologna Sürecini tanıtıcı dokumanla hazırlanmaktadır.

• Halen 67 Üniversite Erasmus Üniversite Beyannamesi sahibidir.
• Bologna Süreci öncesi başlatılan, daha sonra bu sürecin şemsiyesi altına giren çalışmalar şu şekildedir:
o Öğrenci/Öğretim elemanı hareketliliği
o ECTS çalışmaları
o Diploma Eki (YÖK Başkanlığı’nda)

2. Bologna Sürecinin Bize Ne Faydası Olacak?

• Üniversitelerin kendilerini tanımaları sağlanacak (İç değerlendirme-Stratejik Planlama),
• Üniversiteler, ulusal ve uluslararası akademik dünya tarafından daha iyi tanınacak,
• Üniversitelerin, Avrupa'da ve dünyadaki rekabet gücü artacak,
• Avrupa Birliği'nin çalışmalarına ulaşma, ağlarına dâhil olma ve başarılı çalışmaları örnek alabilme imkânı sağlayacak,
• Bu çalışmalar için AB'den finansal destek sağlanacak.

3. Bologna Sürecinde Üniversitelerden Beklenenler

• Bologna Süreci’ne uyum kararlılığı,
• Bologna Sürecinin tanıtılması ve paydaşların sürece katılımının özendirilmesi,
• Üniversite içinde bir Bologna Süreci birim/çalışma grubu kurulması ve bu gruba yönetsel destek verilmesi,
• Bu amaçlar doğrultusunda stratejik planlama yapılması,
• Öğrenim Programlarının gözden geçirilmesi,
• Sürekli kalite iyileştirme mekanizmalarının kurulması,
• Bologna Süreci’ne bütün programlar düzeyinde katilimin sağlanmasıdır.