HAKLARIMIZa) HAKLARIMIZ ve VİZESİZ AVRUPA Türkiye’nin A(E)T/AB’ne üyelik süreci bazı yükümlülükler doğurduğu gibi aynı zamanda, bu süreç bazı haklar da yaratmıştır. Bu haklar hem Türkiye-A(E)T/AB arasında akdedilen antlaşmalardan, Katma Protokollerden (KP) ve Ortaklık Konseyi Kararları’ndan (OKK) hem de Avrupa Toplulukları Adalet Divanı (ATAD) Kararları’ndan kaynaklanmaktadır. Her şeyden önce bir ekonomik ortaklık olarak doğan A(E)T, zamanla siyasal bir yapı ve kimlik (kısmen) kazanarak bu ilerlemesini sürdürmeye devam ettirmiştir. AT/AB’yi oluşturan ‘Kurucu Antlaşmalarda’ dört temel özgürlük ve hedef vurgulanmıştır. Bunlar, Ortak Pazar içinde (i) malların, (ii) kişilerin, (iii) hizmetin ve (iv) sermayenin serbest dolaşımı olarak özetlenebilir. Bu temel hedefler Türkiye-A(E)T/AB ilişkilerinde de belirleyici olmuştur ve taraflar arasındaki 1963 tarihli ‘Tam Üyeliğe Dönük Ön Üyelik/’, 1973 yürürlük tarihli Katma Protokol (KP) ve 1980 tarihli Ortaklık Konseyi Kararları (OKK) hükümlerinde de yer almıştır. Süreç içinde var olan hakların kullanımı bir yana, mevcut haklarda A(E)T/AB üyesi ülkelerce kısıtlamalara gidilmiş, var olan hakların kullanımı engellenmiştir. Bu kısıtlamalara karşı vatandaşlarımız bireysel olarak hak arama sürecine girmiş ve ATAD Kararları (2000 tarihli Abdulnasır Savaş, 2003 tarihli Abatay/Şahin ve 2007 tarihli Tüm/Darı) ile de bu hakları almışlar ve yaşadıkları ülkenin hukuk sistemlerinde değişiklik yapılmasını sağlamışlardır. Vizesiz Avrupa, taraflar arasındaki antlaşma, KP ve OKK hükümlerine uygun ve haklı bir taleptir. Taraflar arasındaki mevzuata uygun olarak ‘Stillhalteklausel’ ilkesi gereği ‘mevcut haklarda kötüleştirme yapılamayacağı’ prensibi ihlal edilmiş ve halen de ihlal edilmeye devam edilmektedir. Ne yazık ki bu haklı talep Topluluk/Birlik üyesi ülkeler tarafından dikkate alınmamakta ve bu hakkın kullanımı engellenmektedir. Üzücüdür ki T. C. Devleti ve Dışişleri Bakanlığı da bu konuda gerekli tutumu takınmaktan oldukça uzak ve aktif olmayan bir konumdadır. b) HUKUKİ DAYANAKLAR 1951 tarihli Avrupa Kömür ve Çelik Antlaşması, 1958 tarihli Avrupa Toplulukları Anlaşması ve yine aynı tarihli Avrupa Atom Toplulukları Antlaşması (Roma Antlaşmaları) A(E)T/AB Kurucu Antlaşmaları ilk sırada yer almaktadır. Bunun dışında, Türkiye - A(E)T/AB arasında imzalanan 1963 tarihli Tam Üyeliğe Dönük Ön Üyelik /Ankara Anlaşması, 1973 tarihinde yürürlüğe giren Katma Protokol, özellikle 1980 tarihli (ve sonraki tarihli) Ortaklık Konseyi Kararları, ATAD Kararları da hukuki dayanaklar arasında yer almaktadır. Buna göre: 1) Avrupa Ekonomik Topluluğu’nu kuran 1958 tarihli Roma Antlaşması’nın İşçilerinin Serbest Dolaşımı, Yerleşim Hakkı ve Hizmetlerle İlgili Maddeleri BÖLÜM 1 İşçiler Madde 48 1. Topluluk içinde işçilerin serbest dolaşımı en geç geçiş döneminin sonunda sağlanmış olur. 2. Serbest dolaşım, üye devletlerin işçileri arasında, iş, iş kazancı ve işin öteki koşulları bakımından uyrukluk nedeniyle verilen tüm ayrıcalıkların kaldırılmasını içerir. 3. Serbest dolaşım, kamu düzeni, kamu güvenliği, kamu sağlığı, nedenleriyle ilgili doğrudan sınırlamalar saklı kalmak üzere: a) Fiilen sunulan işlere başvurmak, b) Bu amaçla üye devletler içinde özgürce yer değiştirmek, c) Ulusal işçilerin çalışmasını düzenleyen, yasa, tüzük ve yönetmelik hükümlerine uygun olarak, bir işi yapmak amacıyla üye devletlerin birinde kalmak, d) Bir üye devlet, ülkesinde bir işe sahip olduktan sonra, Komisyonca bir uygulama tüzüğü ile belirlenecek koşullar içinde oturmak, hakkını içerir. 4.İşbu madde hükümleri kamu idaresindeki işlere uygulanmaz. Madde 49 İşbu Anlaşmanın yürürlüğe girmesiyle birlikte Konsey, Komisyonun önerisi üzerine Avrupa Parlamentosu ile işbirliği halinde, Ekonomik ve Sosyal Komite’ye taşındıktan sonra tüzükler ve yönergeler yoluyla, önceki maddede belirlendiği gibi işçilerin serbest dolaşımını giderek geliştirmek için ve özellikle; a) Ulusal çalışma üniteleri arasında sıkı bir işbirliğini sağlayan, b) İç mevzuattan, ya da üye devletler arasında daha önceden yapılan anlaşmalardan doğan, yürürlükte kalması işçilerin hareket özgürlüğünü engelleyecek idari işlem ve uygulamalarla, elverişli işlere girme sürelerini aşamalı bir plana göre kaldıran, c) İç mevzuat tarafından, ya da üye devletler arasında daha önceden yapılan anlaşmalarla öngörülen, bir işin serbest seçimi için öteki üye devletler işçilerine, ulusal işlerinkinden farklı koşulları yükleyen tüm süreleri ve diğer sınırlamaları aşamalı bir plana göre kaldıran, d) İş arz ve taleplerini karşı karşıya getirmeye ve bu şekilde çeşitli bölgeler ve endüstrilerdeki yaşam ve iş düzeyi için önemli tehlikeleri giderici koşullarda dengeyi kurmayı kolaylaştırmaya özgü mekanizmaları kuran, gerekli önlemleri nitelikli çoğunlukta kararlaştırır (TAS’nin 6/3. maddesi ile değişik. ) Madde 50 Üye devletler, bir ortak program çerçevesinde genç işçilerin değişimini kolaylaştırır. Madde 51 Konsey, Komisyonun önerisi üzerine işçilerin serbest dolaşımını sağlamak için gerekli önlemleri, sosyal güvenlik alanında; özellikle göçmen işçilere ve onların hak sahiplerine; a) Hizmetlerde hakkın tanınması ve korunmasıyla bunların hesaplanması için farklı ulusal mevzuatlar tarafından ele alınan tüm dönemlerin birleştirilmesini, b) Üye devletler ülkesinde oturan kişilere hizmetlerin ödenmesini sağlayan bir sistem kurarak oy birliği ile alır. BÖLÜM 2 Yerleşme Hakkı Madde 52 Aşağıdaki hükümler çerçevesinde, bir üye devlet uyruklarının başka bir devlet ülkesinde yerleşme özgürlüğündeki kısıtlamalar, geçiş dönemi süresinde giderek kaldırılır. Bu aşamalı kaldırılış, bir üye devlet ülkesinde oturan üye devlet uyrukları tarafından acenteler, şubeler ya da yavru firmalar kurulmasındaki kısıtlamalara da aynen uygulanır. Yerleşme özgürlüğü, sermayeye ilişkin bölümün hükümleri saklı kalmak üzere, yerleşilen ülke mevzuatının kendi uyrukları için belirlediği koşullar içinde, ücret karşılığı olmayan işlere girmeyi ve onları yapmayı, işletmeler ve özellikle 58. madde, 2. satırbaşı anlamında ortaklıklar, kurmayı ve bunları yönetmeyi kapsar. Madde 53 (XXX) İşbu anlaşmada öngörülen hükümler saklı kalmak üzere; üye devletler, kendi ülkelerinde, öteki üye devlet uyruklarının yerleşmesine yeni kısıtlamalar koyamaz. Madde 54 1.Birinci devrenin sonundan önce Konsey, Komisyonun önerisi üzerine, Avrupa Parlamentosu’na ve Ekonomik ve Soysal Komite’ye danıştıktan sonra Toplulukta bulunan yerleşme özgürlüğündeki kısıtlamaların kaldırılması için bir genel programı oybirliği ile kararlaştırır. Komisyon, bu öneriyi birinci devrenin ilk iki yılı içinde Konseye sunar. Program her faaliyet dalı için, yerleşme özgürlüğünün gerçekleşmesinde genel koşullarını ve özellikle bunun devrelerini saptar. 2.Genel programı uygulamaya koymak ya da programın yokluğunda yerleşme özgürlüğünün belli bir faaliyette gerçekleştirmesinin bir aşamasını tamamlamak için Konsey, Komisyonun önerisi üzerine Avrupa Parlamentosu ile işbirliği halinde, Ekonomik ve Sosyal Komite’ye danıştıktan sonra nitelikli çoğunlukla yönergeler çıkartır (TAS’nin 6/4. maddesi ile değişik. ). 3.Konsey ve Komisyon yukarıdaki hükümlere göre kendilerine düşen görevleri, özellikle; a) Genel olarak yerleşme özgürlüğünün mal alışverişlerine ve üretimin geliştirilmesine yararlı, özel katkısının olduğu faaliyetleri öncelikle inceleyerek, b) Topluluk içinde konuyla ilgili çeşitli faaliyetlerin özel durumlarının ortaya çıkartılması amacıyla yetkili ulusal idari organlar arasında sıkı bir işbirliği sağlayarak, c) İster iç mevzuattan, ister üye devletler arasında önceden yapılan anlaşmalardan doğsun, yürürlükte bırakılması yerleşme özgürlüğünü engelleyecek idari şekil ve hükümlerini kaldırarak, d) Üye devletlerden birinin, bir başka üye devlet ülkesinde çalışan ücretli işçilerin, ücret karşılığı olmayan bir faaliyete geçebilmeleri için, bu devlette böyle bir faaliyete girmeyi isteyip geldikleri anda yerine getirmek zorunda oldukları koşulları yerine getirdiklerinde o ülkede oturabilmelerini sağlayarak, e) 39. madde, 2. paragrafta konulan ilkelere zarar vermeyecek ölçüler içerisinde, bir üye devlet ülkesinde bulunan taşınmaz malların, bir başka üye devlet uyruklusu tarafından satın alınmasını ve işletilmesini mümkün kılarak, f) Ele alınan her faaliyet dalında yerleşme özgürlüğündeki kısıtlamaların giderek kaldırılmasını, bir yandan bir üye devlet ülkesinde acenteler, şubeler veya yavru firmalar kurulması koşullarına ve öte yandan, asıl kuruluş personelinin, bunların yönetim ya da gözetim organlarına girmesi koşullarını da uygulayarak, g) 58. madde 2. satırbaşı anlamındaki ortaklıklar için üye devletlerde istenen garantileri, ortakların olduğu kadar üçüncü kişilerin de çıkarlarını korumak için gerekli olduklarını ölçüde ve eşdeğerde tutmak amacıyla düzenleyerek, h) Üye devletler tarafından yapılan yardımlarla yerleşme koşullarının bozulmamasını sağlayarak yerine getirir. Madde 55 Bir devlette kamu otoritesinin seyrek de olsa uygulandığı faaliyetler, ilgili üye devletler bakımından işbu bölümünün hükümlerinin uygulanmasından ayrık tutulur. Konsey, Komisyonun önerisi üzerine nitelikli çoğunlukla bazı faaliyetleri işbu hükümlerinin uygulanmasından ayrık tutabilir. Madde 56 1. İşbu bölümün hükümleri ve bunlar gereğince alınan önlemler, kamu düzeni, kamu güvenliği ve kamu sağlığı nedenlerinin gerekli kıldığı ve yabancı uyruklular için özel bir rejim öngören yasa, tüzük ve yönetmelik hükümlerinin uygulanmasına etki etmez. 2. Geçiş döneminin sona ermesinden önce Konsey, Komisyonun önerisi üzerine ve Avrupa Parlamentosu’na danıştıktan sonra yukarıda anılan yasa, tüzük ve yönetmelik hükümlerinin uyumu için oybirliği ile yönergeler çıkartır. Bununla beraber, ikinci devrenin sona ermesinden sonra Konsey, Komisyonun önerisi üzerine Avrupa Parlamentosuyla işbirliği halinde, her üye devlette tüzük ya da yönetmelik konusu olan hükümlerin uyumu için nitelikli çoğunlukla yönergeler çıkartır. (TAS’nin 6/5maddesi ile değişik. ) Madde 57 1.Ücret karşılığı olmayan faaliyetlere girişi ve onların yapılışını kolaylaştırmak üzere Konsey, Komisyonun önerisi üzerine ve Avrupa Parlamentosuyla işbirliği halinde birinci devre süresince oybirliğiyle, daha sonra nitelikli çoğunlukla diplomaların, sertifikaların ve diğer unvanların karşılıklı olarak tanınmasını amaçlayan yönergeler çıkartır. (TAS’nin 6/6. maddesi ile değişik.) 2.Yine aynı amaçlarla Konsey, Komisyonun önerisi üzerine ve Avrupa Parlamentosu’na danıştıktan sonra, ücret karşılığı olmayan faaliyetlere giriş ve onların yapılışıyla ilgili, üye devletlerin yasa, tüzük ve yönetmelik hükümlerinin uyumunu amaçlayan yönergeleri geçiş döneminin sona ermesinden önce çıkartır. Gerçek kişilerin mesleğe giriş koşulları ve yetiştirilmeleriyle ilgili olarak, en az bir üye devlette uygulanan meslek konusundaki yasal ilkelerin değiştirilmesini gerektiren yönergeler için oybirliği zorunludur. (TAS’nin 16/2. maddesi ile değişik) Öteki durumlarda Konsey, Avrupa Parlamentosuyla işbirliği halinde nitelikli çoğunlukla karar verir. (TAS’nin 6/7. maddesi ile değişik) Madde 58 Bir üye devlet mevzuatına uygun olarak kurulan ve tüzel merkezi, yönetim merkezi ya da ana kuruluşu Topluluk içinde olan ortaklıklar, işbu bölümün hükümlerinin uygulanması bakımından üye devletler uyruklusu tüzel kişilerle bir tutulur. Ortaklıklar deyiminden, kooperatif ortaklıklarını da içine alan medeni hukuk ya da ticaret hukuku ortaklıkları ve kamu hukuku ve özel hukuka tabi öteki gerçek kişiler anlaşılır; kazanç amacı gütmeyen ortaklıklar bunların dışındadır. BÖLÜM 3 Hizmetler Madde 59 Aşağıdaki hükümler çerçevesinde Topluluk içinde hizmetlerin özgürce yapılmasındaki kısıtlamalar, hizmetin alacaklısının bulunduğundan başka bir Topluluk ülkesinde yerleşen üye devletler uyruklukları bakımından geçiş dönemi süresinde giderek kaldırılır. Konsey, Komisyonun önerisi üzerine nitelikli çoğunlukla, işbu bölümünün hükümlerinden yararlanmayı, Toplulukta yerleşen bir üçüncü ülke uyruklu hizmet sunucularına da genişletilebilir. (TAS’nin 16/3 maddesiyle değişik.) Madde 60 Normal olarak bu ücret karşılığında yapılan, malların, sermayenin ve kişilerin dolaşımına ilişkin hükümler tarafından düzenlenmeyen edimler işbu anlaşma anlamında hizmetler gibi değerlendirilir. Hizmetler özellikle; a) sınaî nitelikteki faaliyetler, b) ticari nitelikteki faaliyetleri, c) küçük el sanatları faaliyetlerini, d) serbest meslek faaliyetlerini kapsar. Yerleşme hakkına ilişkin bölümün hükümlerine zarar vermeksizin hizmet yükümlüsü, hizmetin yapılması için, hizmet ediminin verildiği ülkedeki faaliyetlerini geçici olarak, bu ülkenin kendi uyruklularına yüklediği ile aynı koşullarda yerine getirebilir. Madde 61 1.Taşıma işlerinde hizmetlerin serbest dolaşımı, taşımalara ilişkin başlık hükümleriyle düzenlenir. 2.Sermaye hareketlerine bağlanan banka ve sigorta hizmetlerindeki serbestliğin, sermayenin giderek serbest dolaşımıyla uyumlu olarak gerçekleştirilmesi gerekir. Madde 62 (XXX) İşbu anlaşmanın hükümleri saklı kalmak üzere üye devletler, hizmetlerin yapılmasıyla ilgili olarak işbu anlaşmanın yürürlüğe girişinde ulaşılan gerçek özgürlüğe yeni kısıtlamalar koyamaz. Madde 63 1.Birinci devrenin sonundan önce Konsey, Komisyonun önerisi üzerine, Ekonomik ve Sosyal Komite’ye ve Avrupa Parlamentosu’na danıştıktan sonra, hizmetlerin serbest yapılmasına karşı Toplulukta bulunan kısıtlamaların kaldırılması için genel programı oybirliğiyle kararlaştırır. Komisyon bu öneriyi birinci devrenin ilk iki yılı içinde Konseye sunar. Program her hizmet dalı için özgürlüğün genel koşullarını ve devrelerini saptar. 2.Genel Programı uygulamaya koymak, ya da bu programın yokluğunda belli bir hizmetin özgür kılınmasında bir aşamayı gerçekleştirmek için Konsey, Komisyonun önerisi üzerine, Ekonomik ve Sosyal Komite’ye ve Avrupa Parlamentosu’na danıştıktan sonra birinci devrenin sonundan önce oybirliğiyle daha sonra nitelikli çoğunlukla yönergeler çıkartılır. Madde 64 Genel Ekonomik durumları ve ilgili sektörün durumu elverişli olduğunda üye devletler, 63. madde, 2. paragrafın uygulanmasıyla çıkartılan yönergeler gereğince zorunlu olan sınırın ötesinde de hizmetlerin özgür kılınmasını sağlamaya hazır olduklarını bildirir. Bu amaçla Komisyon, ilgili üye devletlere öneriler sunar. Madde 65 Hizmetlerin serbestçe yapılmasındaki kısıtlamalar kaldırılmadığı sürece, üye devletlerden her biri bunları, uyrukluk ya da ikametgâh ayırımı, gözetmeksizin 59. madde, 1. satırbaşında belirtilen hizmetlerin tüm yükümlülüğüne uygular. Madde 66 55-58(dâhil) maddeler hükümleri işbu bölümde düzenlenen konulara uygulanır. 2) 1963 tarihli Tam Üyeliğe Dönük Ön Üyelik Anlaşmasının ilgili maddeleri: KISIM 1 İlkeler Madde 1 Bu anlaşma ile Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu arasında bir ortaklık kurulmuştur. Madde 2 1. Anlaşmanın amacı; Türkiye ekonomisin hızlandırılmış kalkınmasını ve Türk halkının çalıştırılma seviyesinin ve yaşama şartlarının yükseltilmesini sağlama gereğini tümü ile göz önünde bulundurarak, taraflar arasındaki ticari ve ekonomik ilişkileri aralıksız ve dengeli olarak güçlendirmeyi teşvik etmektir. 2. Yukarıdaki fıkrada belirtilen amaçların gerçekleştirilmesi için 3. 4. ve 5. maddelerde gösterilen şartlara ve usullere göre bir gümrük birliğinin gittikçe gelişen şekilde kurulması öngörülmüştür. 3. Ortaklığın: a) bir hazırlık dönemi, b) bir geçiş dönemi c) bir son dönemi vardır. Madde 6 Ortaklık rejiminin uygulanmasını ve gittikçe gelişmesini sağlamak için Akit Taraflar, anlaşma ile verilen görevlerin sınırları içinde eylemde bulunan bir Ortaklık Konseyi’nde toplanırlar. Madde 7 Akit Taraflar, bu anlaşmadan doğan yükümlerin yerine getirilmesini sağlayıcı her türlü genel ve özel tedbirleri alırlar. Taraflar, anlaşma hedeflerinin gerçekleştirilmesini tehlikeye düşürebilecek her türlü tedbirden sakınırlar. BÖLÜM 1 Gümrük Birliği Madde 10 1.Anlaşmanın 2’nci maddesini 2’nci fıkrasında öngörülen gümrük birliği, mal alışverişlerini tümünü kavrar. 2.Gümrük Birliği: ·Topluluk üyesi devletlerle Türkiye arasında, ithalatta olduğu gibi ihracatta gümrük vergileri ve eşit etkili resimlerin ve miktar kısıtlamalarının, milli üretime, Anlaşmanın hedeflerine aykırı bir koruma sağlamayı gözeten eşit etkili başka her türlü tedbirin yasaklanmasını; ·Türkiye’nin üçüncü memleketlerle ilişkilerinde, topluluğun Ortak Gümrük Tarifesinin kabulünü ve Toplulukça dış ticaret konusunda uygulanan sair mevzuata yaklaşmayı kapsar. BÖLÜM 3 Ekonomik Nitelikteki Sair Hükümler Madde 12 Akit Taraflar, aralarında serbest işçi akımını kademeli olarak gerçekleştirmek için, Topluluğu Kuran Anlaşmanın 48, 49 ve 50’nci maddelerinden esinlenmekte uyuşmuşlardır. Madde 13 Akit Taraflar, Yerleşme serbestliği kısıtlamalarını aralarında kaldırmak için, Topluluğu Kuran Anlaşmanın 52 ile 56’ncı (dahil) maddeleri ile 58’nci maddelerinden esinlenmekte uyuşmuşlardır. Madde 14 Akit Taraflar, hizmet edimi serbestliği kısıtlamalarını aralarından kaldırmak için, Topluluğu Kuran Anlaşmanın 55, 56 ve 58 ile 65’inci (dahil) maddelerinden esinlenmekte uyuşmuşlardır. Madde 28 Anlaşmanın işleyişi, Topluluğu Kuran Antlaşmadan doğan yükümlerin tümünün Türkiye’ce üstlenebileceğini gösterdiğinde, Akit Taraflar, Türkiye’nin Topluluğa katılması olanağını incelerler. 3) 1973 yürürlük tarihli Katma Protokol’ün ilgili maddeleri: Madde 36 Türkiye ile Topluluk üyesi devletler arasında işçilerin serbest dolaşımı, Ortaklık Anlaşması’nın 12’nci maddesinde yer alan ilkelere uygun şekilde, anlaşmanın yürürlüğe girişinden sonra 12’nci yılın sonu ile 22’nci yılın sonu arasında kademeli olarak gerçekleştirilecektir. Madde 37 Her üye devlet, Toplulukta çalışan Türk uyruklu işçilere çalışma şartları ve ücret bakımından, Topluluk üyesi diğer devlet uyruklu işçilere göre, uyrukluktan ötürü herhangi bir farklı işleme yer vermeyen bir rejim uygular. Madde 39 1.Bu protokolün yürürlüğe girişinin birinci yılının bitiminden önce Ortaklık Konseyi, sosyal güvenlik alanında, Topluluk içinde yer değiştiren Türk uyruklu işçiler ve bunların Toplulukta oturan aileleri yararına hükümler tespit eder. 2.Bu hükümler, tespit edilecek usullere göre, Türk uyruklu işçiler yaşlılık, ölüm ve maluliyet gelir ve aylıkları ile işçi ve Topluluk içinde oturan ailesine sağlanan sağlık hizmetleri yönünden, çeşitli üye devletlerde geçen sigorta veya çalışma sürelerinin birleştirilmesine imkân verilecektir. Bu hükümler, Topluluk üyesi devletler için, Türkiye’de geçmiş süreleri göz önünde tutmak zorunluluğu yaratmaz. 3.Yukarıda belirtilen hükümler, işçinin ailesinin Topluluk içinde oturması halinde, aile yardımlarının ödenmesini sağlayacak nitelikte olmalıdır. 4.İkinci fıkranın uygulanması sonucu karalaştırılan hükümler uyarınca hak kazanılan yaşlılık, ölüm ve maluliyet gelir ve aylıkları Türkiye’ye gönderilecektir. 5.Bu maddede belirtilen hükümler, Türkiye ile Topluluk üyesi devletler arasında ikili anlaşmalardan doğan hak ve yükümlülükleri, Türk uyruklular yararına daha elverişli bir rejim öngördükleri ölçüde değiştiremez. |